Në prozën shqipe të dekadave të fundit, dialektet po shfaqen gjithnjë e më shpesh si pjesë e vetë strukturës së rrëfimit. Ato nuk përdoren vetëm për t’i dhënë ngjyrë një dialogu apo për të treguar prejardhjen e një personazhi. Në shumë vepra, e folmja vendore përcakton ritmin e fjalisë, mënyrën e të menduarit dhe atmosferën e mjedisit ku zhvillohet historia.
Ky kthim drejt gegërishtes, toskërishtes dhe të folmeve të veçanta krahinore nuk nënkupton refuzim të shqipes standarde. Norma e përbashkët vazhdon të jetë themeli i komunikimit publik, arsimit dhe pjesës më të madhe të botimeve. Letërsia, megjithatë, ka nevoja të tjera. Ajo kërkon zëra të dallueshëm, kujtesë, intimitet dhe besueshmëri. Pikërisht në këtë hapësirë dialekti fiton fuqi artistike.
Gjuha e personazhit si pjesë e identitetit
Një personazh nuk ndërtohet vetëm nga veprimet apo përshkrimi fizik. Fjalët që zgjedh, rendi i tyre dhe mënyra si i drejtohet tjetrit zbulojnë moshën, prejardhjen, përvojën shoqërore dhe marrëdhënien me vendin ku është rritur.
Kur një banor i veriut, i Kosovës, i Labërisë apo i Çamërisë flet me një gjuhë plotësisht të shkëputur nga mjedisi i tij, rrëfimi mund të humbasë natyrshmërinë. Për këtë arsye, autorët përdorin forma vendore për të krijuar personazhe që duken sikur vijnë nga jeta, jo nga një model i njëtrajtshëm letrar.
Dialekti shpreh edhe marrëdhënien mes brezave. Të moshuarit mund të ruajnë fjalë që të rinjtë nuk i përdorin më, ndërsa emigrantët përziejnë trajtat e vendlindjes me elemente të gjuhës së vendit ku jetojnë. Një bisedë familjare bëhet kështu dëshmi e ndryshimit kulturor.
Nga dialogu te zëri i narratorit
Përdorimi më i zakonshëm i të folmeve krahinore mbetet dialogu. Kjo i lejon autorit ta mbajë rrëfimin në standard, ndërsa personazheve t’u japë një zë më të veçantë. Por në disa krijime bashkëkohore, dialekti hyn edhe në ligjërimin e narratorit.
Kur rrëfyesi flet në vetën e parë, zgjedhja bëhet veçanërisht e rëndësishme. Kujtimet e fëmijërisë, historitë familjare dhe përvoja e mërgimit mund të tingëllojnë më të afërta në gjuhën ku janë përjetuar. Rrëfimi nuk duket më si përkthim i ndjenjës në një kod tjetër, por si dëshmi e drejtpërdrejtë.
Megjithatë, jo çdo tekst ka nevojë të riprodhojë plotësisht shqiptimin lokal. Shpesh mjaftojnë disa veçori leksikore, forma gramatikore dhe ndërtime karakteristike. Një përdorim i matur ruan identitetin pa e kthyer faqen në pengesë për lexuesin.
Gegërishtja dhe rikthimi i një tradite letrare
Gegërishtja ka një trashëgimi të gjerë në letërsinë shqipe dhe ka qenë gjuhë krijimtarie për autorë të rëndësishëm përpara njësimit drejtshkrimor. Në prozën e sotme, rikthimi i saj lidhet me dëshirën për të ruajtur muzikalitetin, fjalorin dhe mënyrat e të shprehurit që standardi nuk i pasqyron gjithmonë në të njëjtën formë.
Kjo prirje është e dukshme sidomos në krijimtarinë që lidhet me Kosovën, Shqipërinë e Veriut dhe diasporën. Autorët përdorin gjuhën e familjes, lagjes dhe kujtesës për të treguar luftën, emigracionin, jetën urbane apo ndryshimet mes brezave. Dialekti nuk shfaqet domosdoshmërisht si kthim nostalgjik. Ai mund të jetë gjuhë e humorit, revoltës, traumës dhe modernitetit.
Edhe të folmet jugore sjellin një pasuri të veçantë. Fjalët dhe ritmet e Labërisë, Çamërisë apo zonave të tjera mund të krijojnë një atmosferë që nuk arrihet vetëm përmes emërtimit të vendit. Në këtë mënyrë, proza ndërton një hartë gjuhësore ku secila zonë ruan tingullin e vet.
Rreziku i folklorizimit dhe stereotipeve
Dialekti mund ta pasurojë një vepër, por mund edhe ta dobësojë kur përdoret pa njohje. Një nga rreziqet është shndërrimi i të folmes vendore në mjet komik, sikur personazhi dialektor të ishte domosdoshmërisht i paarsimuar, naiv ose i prapambetur.
Një problem tjetër është përzierja e pakujdesshme e formave nga zona të ndryshme. Kur autori nuk e njeh mjedisin që përshkruan, gjuha tingëllon e sforcuar dhe personazhi humbet besueshmërinë. Autenticiteti kërkon dëgjim, studim dhe respekt për folësit realë.
Edhe redaktimi paraqet vështirësi. Redaktori duhet të dallojë gabimin e paqëllimshëm nga zgjedhja stilistike. Standardizimi mekanik mund t’ia heqë tekstit karakterin, ndërsa mungesa e çdo ndërhyrjeje mund ta bëjë atë të paqëndrueshëm dhe të vështirë për t’u lexuar.
Dialekti si kujtesë dhe pasuri artistike
Të folmet vendore ruajnë fjalë, shprehje dhe mënyra të të menduarit që mund të zbehen nga migrimi dhe komunikimi i njëtrajtshëm. Kur futen në letërsi me kujdes, ato nuk mbeten vetëm dëshmi gjuhësore. Kthehen në mjete për të shprehur përkatësinë, humbjen dhe lidhjen me vendin.
Proza bashkëkohore tregon se standardi dhe dialektet nuk kanë pse të trajtohen si kundërshtarë. I pari krijon një hapësirë të përbashkët komunikimi, ndërsa të dytët sjellin nuanca, histori dhe zëra të veçantë. Letërsia fiton pikërisht kur arrin t’i përdorë të dyja me vetëdije, pa e varfëruar normën dhe pa heshtur larminë e shqipes.