Në shekullin XIX, kur çështja kombëtare shqiptare po kërkonte zë, një pjesë e rëndësishme e këtij zëri erdhi nga përtej Adriatikut. Komunitetet arbëreshe të Italisë së Jugut, të vendosura atje pas pushtimeve osmane dhe largimeve të mëdha nga trojet shqiptare, u kthyen në një vatër të gjallë kulture. Ato ruajtën gjuhën, ritin, zakonet dhe kujtesën për vendin e origjinës, por mbi të gjitha zhvilluan një poezi që u bë pjesë e rëndësishme e Rilindjes Kombëtare.
Periudha nga vitet 1830 deri në fund të shekullit XIX shënoi një etapë të veçantë për krijimtarinë arbëreshe. Në këtë kohë, poezia nuk ishte vetëm shprehje artistike. Ajo u kthye në mjet për të mbajtur gjallë kujtesën historike, për të forcuar ndjenjën e përkatësisë dhe për të krijuar një lidhje shpirtërore me atdheun e largët. Në vargjet e poetëve arbëreshë bashkohen malli, krenaria, dhimbja dhe ideali për një komb që nuk duhej të harrohej.
Arbëreshët dhe roli i poezisë
Bashkësitë arbëreshe në Kalabri, Sicili dhe zona të tjera të Italisë së Jugut jetonin në një mjedis ku gjuha italiane ishte dominuese, ndërsa identiteti i tyre duhej ruajtur përmes familjes, kishës dhe traditës. Në këto kushte, poezia pati rol të pazëvendësueshëm. Ajo nuk mbeti vetëm në libra apo dorëshkrime, por u lidh ngushtë me këngën, me rrëfimin popullor dhe me ceremonitë e jetës së përditshme.
Kjo krijimtari ushqehej nga tradita gojore. Legjendat, kujtimet për Arbërinë, figurat historike, këngët e vjetra dhe motivet e dashurisë u shndërruan në lëndë poetike. Në këtë mënyrë, poezia arbëreshe u bë një arkiv shpirtëror i komunitetit. Ajo ruante atë që rrezikonte të humbiste: gjuhën e trashëguar, mitet, krenarinë dhe kujtesën për prejardhjen.
Jeronim de Rada dhe fryma romantike
Figura qendrore e kësaj periudhe është Jeronim de Rada. Me “Këngët e Milosaos”, ai krijoi një nga veprat më të rëndësishme të letërsisë arbëreshe dhe shqiptare. Poema ndërthur historinë, mitin, dashurinë dhe ndjenjën kombëtare, duke sjellë një botë letrare ku e kaluara shqiptare merr formë poetike.
De Rada nuk shkroi vetëm për një dashuri të trishtuar. Përmes Milosaos, ai krijoi një univers ku Arbëria shfaqet si kujtim, si ideal dhe si burim krenarie. Personazhet, peizazhet dhe atmosfera e veprës mbajnë brenda tyre një ndjenjë të thellë malli për tokën e të parëve. Kjo e bëri poezinë e tij të rëndësishme jo vetëm për arbëreshët, por edhe për shqiptarët në përgjithësi.
Gjuha që përdori De Rada kishte bazë arbëreshe, por synonte më shumë se komunikimin lokal. Ai kërkonte ta kthente atë në gjuhë arti, në mjet të shprehjes kombëtare dhe në urë mes komuniteteve të shpërndara. Në këtë kuptim, krijimtaria e tij ishte edhe letrare, edhe kulturore, edhe politike.
Zef Serembe dhe ndjeshmëria lirike
Pas De Radës, një tjetër emër i rëndësishëm është Zef Serembe. Në poezinë e tij, toni bëhet më intim, më i brishtë dhe më melankolik. Nëse De Rada ndërtoi një botë ku historia dhe miti marrin peshë të madhe, Serembe u përqendrua më shumë te ndjenja personale, te dashuria, natyra dhe malli i njeriut të vetmuar.
Vargjet e Serembes kanë një muzikë të butë dhe një trishtim të thellë. Ai nuk flet me zërin e tribunës, por me zërin e shpirtit. Pikërisht kjo e bën poezinë e tij të veçantë. Ajo sjell një tjetër pamje të botës arbëreshe: jo vetëm krenarinë për prejardhjen, por edhe dhimbjen e largësisë, pasigurinë dhe dëshirën për një atdhe që ekziston njëkohësisht në kujtesë dhe në ëndërr.
Ndikimi në Rilindjen Kombëtare
Poezia arbëreshe nuk mbeti e mbyllur në fshatrat e Italisë së Jugut. Ajo pati ndikim të rëndësishëm në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare. Vargjet, idetë dhe veprat e autorëve arbëreshë qarkulluan në rrethe intelektuale dhe ndihmuan në krijimin e një fryme të re kulturore.
Këta poetë e panë gjuhën si themel identiteti. Përmes saj, ata mbajtën gjallë lidhjen me historinë dhe e kthyen letërsinë në një formë qëndrese. Krijimtaria e tyre tregoi se kultura shqiptare mund të zhvillohej edhe jashtë kufijve etnikë, nëse ruante gjuhën, kujtesën dhe vetëdijen për origjinën.
Trashëgimia e poezisë arbëreshe
Vlera e poezisë arbëreshe të shekullit XIX qëndron në dy drejtime. Së pari, ajo pasuroi letërsinë shqipe me motive romantike, me figuracion të gjallë dhe me një ndjenjë të fortë kombëtare. Së dyti, ruajti një formë të veçantë të shqipes, të përzier me ndikime të mjedisit italian, por të lidhur fort me rrënjët e vjetra.
Sot, kjo krijimtari lexohet si dëshmi e një komuniteti që nuk e pranoi harresën. Poetët arbëreshë e kthyen mallin në art dhe kujtesën në varg. Përmes tyre, Arbëria mbeti e gjallë në fjalë, në këngë dhe në ndërgjegjen kulturore shqiptare.