Në fillim të shekullit XX, shqiptarët ndodheshin përballë një sfide që prekte drejtpërdrejt të ardhmen e tyre kulturore: mungesën e një alfabeti të përbashkët. Gjuha flitej në krahina të ndryshme, ruhej në traditë, këndohej në vargje dhe përdorej në familje, por shkrimi i saj nuk kishte ende një formë të njësuar. Për një komb që kërkonte të forconte identitetin dhe të ndërtonte arsim në gjuhën amtare, kjo ishte pengesë serioze.
Deri në atë kohë, shqipja shkruhej me disa sisteme: me shkronja latine, arabe, greke, cirilike dhe me variante të përshtatura nga shoqëri të ndryshme kulturore. Kjo larmi nuk ishte shenjë pasurie, por ndarje praktike. Një tekst i botuar në një zonë mund të mos lexohej lehtë në një tjetër. Abetaret, gazetat dhe librat nuk arrinin të krijonin një hapësirë të përbashkët leximi. Për këtë arsye, çështja e alfabetit u kthye në një nga temat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare.
Një vendim që i dha drejtim shkrimit shqip
Kongresi i Manastirit, i mbajtur në nëntor të vitit 1908, erdhi si përgjigje ndaj kësaj nevoje. Në qytetin e Manastirit u mblodhën përfaqësues të shoqërive kulturore, veprimtarë, intelektualë dhe patriotë nga treva të ndryshme shqiptare dhe nga diaspora. Qëllimi ishte i qartë: gjuha shqipe duhej të kishte një bazë shkrimi që të kuptohej nga të gjithë.
Debatet nuk ishin të lehta, sepse pas çdo alfabeti qëndronin tradita, ndikime fetare, lidhje kulturore dhe bindje të ndryshme. Megjithatë, fryma që mbizotëroi ishte ajo e bashkimit. Zgjedhja e alfabetit latin të përshtatur për tingujt e shqipes krijoi një themel të ri për arsimin, shtypin dhe letërsinë.
Ky vendim nuk zgjidhi menjëherë çdo çështje gjuhësore, por i dha shqiptarëve një pikë të përbashkët. Prej atij momenti, fjala e shkruar nisi të fitonte më shumë qartësi, qëndrueshmëri dhe mundësi përhapjeje.
Ndikimi në shkolla dhe në botime
Njësimi i alfabetit pati ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimin e arsimit. Abetaret dhe tekstet mësimore mund të përgatiteshin mbi një bazë më të unifikuar, duke e bërë më të lehtë mësimin e shkrimit dhe leximit. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për shkollat shqipe, të cilat shpesh vepronin në kushte të vështira politike dhe administrative.
Edhe shtypi përfitoi nga ky ndryshim. Gazetat, fletoret, traktatet dhe botimet me përmbajtje kulturore apo atdhetare nisën të qarkullonin më lehtë mes lexuesve. Një artikull i shkruar në një qytet mund të lexohej më qartë në një krahinë tjetër. Kështu, alfabeti nuk ishte më vetëm çështje teknike, por mjet komunikimi kombëtar.
Për shkrimtarët dhe poetët, kjo krijoi mundësi të reja. Vepra që më parë kufizoheshin nga dallimet e shkrimit mund të arrinin te një publik më i gjerë. Fjala letrare fitoi hapësirë më të madhe dhe ndikimi i saj u bë më i ndjeshëm në formimin e vetëdijes kombëtare.
Letërsia dhe gjuha e përbashkët
Pas vitit 1908, letërsia shqipe mori një mbështetje të rëndësishme. Autorët kishin tashmë një sistem më të qëndrueshëm për të shkruar, ndërsa lexuesit një mënyrë më të lehtë për të hyrë në tekst. Kjo ndihmoi në krijimin e një kulture më të bashkuar, ku poezia, proza, publicistika dhe tekstet shkollore mund të përdoreshin si mjete edukimi dhe ndërgjegjësimi.
Kongresi i Manastirit ndikoi edhe në afrimin e krahinave. Shqipja kishte dialekte dhe forma të ndryshme të të folurit, por alfabeti i përbashkët krijoi një urë mes tyre. Ai nuk i zhduku dallimet, por i dha gjuhës një bazë të përbashkët shkrimi. Kjo ishte një arritje e madhe për kohën, sepse bashkimi kulturor shpesh nis pikërisht nga mënyra si shkruhet dhe lexohet gjuha.
Kundërshtimet dhe rëndësia historike
Vendimi për alfabetin latin nuk u pranua pa kundërshti. Disa rrethe fetare dhe politike e panë si largim nga traditat e mëparshme ose si ndikim të jashtëm. Megjithatë, zhvillimet e mëvonshme treguan se zgjedhja ishte largpamëse. Ajo e afroi shqipen me modelet evropiane të shkrimit dhe e bëri më praktike për botime, arsim dhe komunikim publik.
Në thelb, Kongresi i Manastirit nuk ishte vetëm mbledhje për shkronjat. Ai ishte një akt kulturor dhe kombëtar. Përmes alfabetit, shqiptarët fituan një mjet të përbashkët për të shkruar historinë, për të përhapur dijen dhe për të ndërtuar një identitet më të fortë.
Sot, rëndësia e tij mbetet e qartë. Alfabeti i njësuar hapi rrugën për zhvillimin e letërsisë, arsimit dhe shtypit shqiptar. Ai i dha gjuhës një formë më të qëndrueshme dhe e ktheu fjalën e shkruar në një nga shtyllat kryesore të kulturës kombëtare.