Në dekadën 1930–1940, muzika popullore në Jug të Shqipërisë mori një peshë të veçantë në jetën kulturore të vendit. Në një kohë kur traditat përcilleshin kryesisht me gojë, kënga shumëzërëshe u kthye në një nga format më të qëndrueshme të kujtesës kolektive. Ajo nuk ishte vetëm shoqërim festash apo argëtim në mbrëmje familjare, por mënyrë për të treguar historitë e komunitetit, për të ruajtur zakonet dhe për të shprehur dhimbjen, krenarinë, dashurinë, humbjen dhe lidhjen me vendlindjen.
Kjo periudhë përkoi me një konsolidim të traditës iso-polifonike në trevat jugore. Labëria, Çamëria, Dropulli, Pogoni, Përmeti dhe zona të tjera me kulturë të pasur vokale ruajtën tiparet e tyre lokale, por njëkohësisht i dhanë kësaj muzike një identitet më të dallueshëm. Kënga u zhvillua si art i bashkësisë: askush nuk qëndronte plotësisht i veçuar, sepse zërat ndërtoheshin mbi njëri-tjetrin dhe merrnin kuptim vetëm kur bashkoheshin.
Një traditë e ngritur mbi zëra
Veçantia kryesore e muzikës popullore të Jugut ishte ndërtimi shumëzëror. Këngët zakonisht mbështeteshin te një zë udhëheqës, te zëri që i përgjigjej vijës melodike dhe te isoja, e cila krijonte sfondin e qëndrueshëm zanor. Në disa krahina, sidomos në Labëri, kjo formë arriti edhe shprehje më komplekse, me tre ose katër role vokale. Pikërisht ky bashkëveprim e bëri këngën jugore të dallueshme nga shumë forma të tjera të folklorit shqiptar.
Në vitet ’30, repertori nuk ishte i ngrirë. Ai pasurohej me ngjarje të jetës së përditshme dhe me vargje që lindnin në çast. Këngëtarët nuk ishin domosdoshmërisht profesionistë; shpesh ishin burra e gra të fshatit, mjeshtër të lindur të fjalës dhe të melodisë, që e njihnin mirë mënyrën se si duhej mbajtur ritmi, kthyer vargu dhe ruajtur harmonia.
Dasmat, festat dhe kujtesa e komunitetit
Dasmat, festat familjare dhe mbledhjet krahinore shërbyen si skena natyrore të kësaj muzike. Në këto mjedise, kënga nuk interpretohej për spektatorë pasivë, por për njerëz që e njihnin kodin e saj emocional. Një këngë për gurbetin mund të prekte familjet që kishin të afërm larg; një këngë trimërie mbante gjallë kujtimin e sakrificës; një vajtim i kënduar shndërrohej në shprehje të përbashkët të dhimbjes.
Kjo mënyrë përcjelljeje e bëri muzikën popullore të Jugut një arkiv të gjallë. Brezat e rinj mësonin jo vetëm tekstet, por edhe rregullat e pashkruara të interpretimit: kur hyn zëri i dytë, si mbahet isoja, ku ngrihet tensioni emocional dhe si mbyllet kënga pa humbur dinjitetin e saj. Në këtë proces, tradita nuk ruhej si kujtim i largët, por si praktikë e përditshme, e pranishme në raste gëzimi, ndarjeje dhe përkujtimi.
Ndikimi i qyteteve dhe instrumenteve
Edhe pse zëri mbeti boshti i traditës, vitet 1930–1940 sollën një prani më të dukshme të instrumenteve në disa mjedise urbane. Në qytete si Përmeti dhe Gjirokastra, fizarmonika, klarineta, dajreja apo instrumente të tjera shoqëruese nisën të përdoren më shpesh në dasma dhe gëzime. Ky zhvillim nuk e zëvendësoi këngën vokale, por i dha asaj ngjyra të reja dhe e afroi më shumë me shijet e mjediseve qytetare.
Përmeti, me traditën e tij muzikore, u bë një nga hapësirat ku kënga popullore mori trajta më të përpunuara melodike. Gjirokastra, nga ana tjetër, ruajti një raport të fortë me këngën e vjetër, me mënyrat e ngadalta dhe të thella të interpretimit, që kërkonin përvojë, vetëpërmbajtje dhe ndjeshmëri të lartë artistike.
Trashëgimi që mbeti e gjallë
Rëndësia e kësaj dekade nuk qëndron vetëm te këngët që u kënduan, por te vetëdija që nisi të forcohej rreth ruajtjes së tyre. Grupet vendore u organizuan më mirë, interpretuesit fituan autoritet në komunitet dhe repertori kaloi nga kujtesa familjare në një kujtesë më të gjerë kulturore. Pas viteve ’50, një pjesë e këtij thesari do të dokumentohej më sistematikisht nga studiues, institucione dhe veprimtari folklorike.
Muzika popullore e Jugut në vitet 1930–1940 ishte një mënyrë jetese. Ajo mbajti brenda vetes zërin e fshatit, krenarinë e krahinës dhe ndjeshmërinë e një shoqërie që e shihte këngën si dëshmi të ekzistencës së saj. Më vonë, njohja e iso-polifonisë si pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare dhe përfshirja e saj në listat ndërkombëtare do të dëshmonin se kjo traditë lokale kishte vlerë universale. Ajo mbetet sot një nga shenjat më të forta të identitetit muzikor shqiptar.