Në verilindje të Shqipërisë, pranë kufirit me Kosovën dhe nën hijen e malit të Gjallicës, Kukësi ka një histori të veçantë nga shumë qytete të tjera shqiptare. Ai nuk është vetëm një qendër urbane e rrethuar nga male, lumenj dhe liqen artificial. Është edhe një vend që ka përjetuar zhvendosje, rindërtim, sfida ekonomike dhe një moment humanitar që e bëri të njohur përtej kufijve të vendit.
Pozita gjeografike e ka bërë këtë trevë të rëndësishme prej kohësh. Luginat dhe qafat malore kanë shërbyer si korridore natyrore mes viseve shqiptare, Kosovës dhe zonave të tjera të Ballkanit. Përmes tyre kanë lëvizur tregtarë, udhëtarë, ushtri dhe komunitete që kanë lënë gjurmë në jetën vendase.
Gjurmët e hershme dhe lidhja me Dardaninë
Rajoni ku ndodhet Kukësi ka pasur prani njerëzore që në periudha të hershme. Gjetjet arkeologjike dhe toponimet e vjetra lidhen me botën ilire, veçanërisht me fiset dardane që shtriheshin në hapësirat verilindore. Varre, mbetje vendbanimesh dhe elemente të kulturës materiale tregojnë për një jetë të organizuar në këtë territor malor.
Në periudhën romake dhe më pas në atë bizantine, zona ruajti rëndësi si pikë kalimi. Ajo nuk ishte një qendër e madhe urbane si qytetet bregdetare, por kishte vlerë strategjike për kontrollin e lëvizjeve mes maleve dhe luginave. Rrugët dytësore, urat, kullat mbrojtëse dhe vendbanimet e shpërndara krijuan një rrjet të vogël, por të qëndrueshëm ekonomik e shoqëror.
Kukësi i Vjetër dhe ndryshimi i madh i shekullit XX
Për shumë kohë, jeta qytetare lidhej me Kukësin e Vjetër, vendbanim i ngritur pranë bashkimit të Drinit të Bardhë dhe Drinit të Zi. Ky pozicion i jepte rol natyror në komunikimin mes Lumës, Hasit, Kosovës dhe zonave përreth. Ekonomia mbështetej te blegtoria, tregtia, zejet dhe lidhjet familjare ndërkrahinore.
Ndryshimi më i madh ndodhi në shekullin XX, kur ndërtimi i hidrocentralit të Fierzës dhe krijimi i liqenit artificial sollën përmbytjen e Kukësit të Vjetër. Banorët u zhvendosën në një vend të ri, më të lartë, ku u ndërtua Kukësi i sotëm sipas planifikimit urban të kohës socialiste.
Kjo zhvendosje nuk ishte thjesht projekt ndërtimi. Ajo preku kujtesën, pronat, varrezat, lagjet dhe mënyrën e jetesës së komunitetit. Qyteti i ri mori rrugë më të gjera, ndërtesa publike, pallate banimi dhe institucione, por ruajti brenda vetes mallin për vendbanimin e vjetër që mbeti nën ujërat e Fierzës.
Lufta, qëndresa dhe viti 1999
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, zona e Kukësit u përfshi në zhvillimet politike dhe ushtarake të kohës. Banorë të rajonit morën pjesë në formacione antifashiste, ndërsa terreni malor u kthye shpesh në hapësirë lëvizjeje dhe strehe.
Por ngjarja që e vendosi Kukësin në vëmendjen ndërkombëtare ndodhi në vitin 1999, gjatë luftës së Kosovës. Mijëra familje shqiptare kaluan kufirin për t’i shpëtuar dhunës dhe gjetën strehë në qytet, në fshatra, në kampe dhe në shtëpitë e banorëve vendas. Përmasat e pritjes ishin të jashtëzakonshme për një zonë me mundësi të kufizuara ekonomike.
Mikpritja ndaj refugjatëve u kthye në simbol humanizmi. Për këtë arsye, Kukësi u përmend ndërkombëtarisht dhe u propozua për Çmimin Nobel për Paqe. Ky episod mbetet një nga pjesët më të forta të identitetit bashkëkohor të qytetit.
Tranzicioni dhe sfidat e zhvillimit
Pas viteve ’90, Kukësi u përball me probleme të njohura për shumë zona malore: papunësi, emigracion, mungesë investimesh dhe largim të të rinjve. Ekonomia e centralizuar u dobësua, ndërsa mundësitë e reja nuk u krijuan menjëherë. Shumë familje u mbështetën te emigracioni, tregtia e vogël dhe lidhjet me Kosovën.
Megjithatë, pozita gjeografike mori vlerë të re me ndërtimin e Rrugës së Kombit. Kjo arterie e afroi Kukësin me Tiranën, Kosovën dhe tregjet rajonale, duke i dhënë mundësi më të mira për transport, tregti dhe turizëm. Hapja e aeroportit civil shtoi një tjetër mundësi për lidhje më të shpejtë me pjesë të tjera të vendit dhe diasporën.
Natyra, kultura dhe e ardhmja
Sot, Kukësi ka potencial të madh për turizëm malor, liqenor dhe kulturor. Liqeni i Fierzës, mali i Gjallicës, fshatrat e Lumës, Shishtaveci, Gryka e Vanave dhe rrjedhat e Drinit krijojnë një peizazh të pasur për ecje, fotografi, peshkim, sporte natyrore dhe udhëtime eksploruese.
Trashëgimia lokale ruhet në këngët epike, veshjet tradicionale, kullat, kuzhinën malore dhe zakonet e mikpritjes. Besa, solidariteti dhe lidhja me vendlindjen janë vlera që e dallojnë këtë rajon.
Kukësi i sotëm është qytet i ndërtuar mbi një histori të dyfishtë: kujtimin e vendbanimit të vjetër dhe përpjekjen e qendrës së re për të gjetur ritmin e zhvillimit. Mes liqenit, maleve dhe kufirit me Kosovën, ai mbetet një urë natyrore e shqiptarisë dhe një simbol i qëndresës njerëzore.