Esad Mekuli lindi më 17 dhjetor 1916 në Plavë, në territorin e sotëm të Malit të Zi, dhe u bë një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë shqipe në Kosovë gjatë shekullit XX. Poet, përkthyes, redaktor, studiues dhe doktor i shkencave veterinare, ai ndërtoi një veprimtari që bashkoi krijimtarinë letrare me punën shkencore dhe ngritjen e institucioneve kulturore. U nda nga jeta më 6 gusht 1993 në Prishtinë.
Shkollimi dhe rruga drejt letërsisë
Arsimin e mesëm e përfundoi në Pejë më 1936 dhe më pas u regjistrua në Fakultetin e Veterinarisë në Universitetin e Beogradit. Vitet studentore nuk u kufizuan te përgatitja profesionale. Ai u përfshi në jetën intelektuale dhe në lëvizjet studentore të kohës, duke qenë gjithashtu një nga redaktorët e gazetës “Beogradski student”. Aktiviteti politik bëri që të burgosej në vitin 1940.
Lufta e Dytë Botërore e ndërpreu përkohësisht rrugën universitare. Në Pejë punoi si veterinar ushtarak, ndërsa në vitin 1942 u burgos përsëri për shkak të angazhimit në lëvizjen antifashiste. Më vonë iu bashkua formacioneve partizane, ku, krahas detyrave të tjera, u mor edhe me gazetari dhe ishte redaktor i gazetës ilegale “Lirija – Sloboda”. Pas luftës iu rikthye studimeve dhe u diplomua për veterinari në fillim të vitit 1947.
Formimin shkencor e vazhdoi me specializimin në parazitologji në Zagreb gjatë viteve 1947 dhe 1948. Më pas kreu edhe doktoraturën në Fakultetin e Veterinarisë në Beograd, me një studim mbi sëmundjet parazitare të kafshëve shtëpiake në Kosovë dhe Rrafshin e Dukagjinit. Për vite me radhë punoi në Institutin e Veterinarisë në Prishtinë, ku nga viti 1947 deri më 1960 drejtoi repartin e parazitologjisë. Publikoi gjithashtu punime dhe artikuj profesionalë në fushën veterinare.
“Jeta e re” dhe ndërtimi i një hapësire letrare
Pas përfundimit të luftës, aktiviteti kulturor mori një peshë gjithnjë e më të madhe në jetën e tij. Ai u emërua kryeredaktor i “Rilindjes”, një prej botimeve më të rëndësishme në gjuhën shqipe në Kosovën e pasluftës. Në vitin 1949, Esad Mekuli ishte ndër nismëtarët kryesorë të revistës letrare “Jeta e re”, të cilën e drejtoi deri në vitin 1971.
Revista u shndërrua në një hapësirë thelbësore për zhvillimin e letërsisë shqipe në Kosovë. Në faqet e saj u botuan poetë, prozatorë, kritikë dhe autorë të rinj, shumë prej të cilëve më pas u bënë emra të rëndësishëm të kulturës shqiptare. Roli i kryeredaktorit nuk ishte vetëm administrativ: ai lidhej me përzgjedhjen, redaktimin dhe orientimin e krijimtarisë së re letrare. Edhe studime të publikuara në vitin 2026 kanë sjellë në vëmendje dorëshkrime që dëshmojnë këtë punë të drejtpërdrejtë redaktuese.
Poezia, temat shoqërore dhe përkthimet
Poezia e tij u zhvillua rreth temave shoqërore, identitetit, padrejtësisë, jetës së njeriut të zakonshëm dhe përvojës historike të shqiptarëve. Përmbledhja “Për ty”, e botuar në Prishtinë më 1955, konsiderohet një nga veprat themelore të krijimtarisë së tij. Pas saj erdhën libra të tjerë si “Dita e re”, “Avsha Ada”, “Vjersha”, “Brigjet” dhe “Rini e kuqe”. Krijimet e tij u botuan dhe u përkthyen edhe në gjuhë të tjera.
Në vargjet e tij ndihet shpesh afërsia me problemet konkrete të shoqërisë. Ai shkroi për pabarazinë, varfërinë, vuajtjen dhe dinjitetin njerëzor, por edhe për përkatësinë kulturore të shqiptarëve. Për këtë arsye, krijimtaria e tij lidhet ngushtë me procesin e formimit të poezisë moderne shqipe në hapësirën e ish-Jugosllavisë.
Një dimension po aq i rëndësishëm ishte përkthimi. Gjatë dekadave solli në shqip dhjetëra vepra të autorëve të huaj, ndërsa njëkohësisht përktheu letërsi shqiptare në serbokroatisht. Në bibliografinë e tij gjenden emra të njohur të letërsisë botërore dhe ballkanike, përfshirë Pushkinin, Jeseninin, Sofokliun, Nerudën dhe autorë të tjerë. Kjo punë ndihmoi në komunikimin mes letërsisë shqipe dhe kulturave të tjera të rajonit.
Akademia dhe roli institucional
Veprimtaria e Esad Mekulit u zgjerua edhe në ngritjen e institucioneve shkencore e kulturore. Ai ishte kryetari i parë i Shoqatës së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës dhe më pas kryetari i parë i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës. U angazhua gjithashtu si kryeredaktor në redaksinë e “Enciklopedisë së Jugosllavisë” për Kosovën.
Për punën letrare, shkencore dhe përkthyese mori disa vlerësime gjatë jetës, mes tyre Çmimin AVNOJ për letërsi në vitin 1971 dhe Çmimin e 13 Korrikut të Malit të Zi më 1974. Roli i tij institucional vazhdon të kujtohet edhe dekada pas vdekjes: në shënimin e 50-vjetorit të Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës në dhjetor 2025, ai u përmend si kryetari i parë i institucionit dhe si një prej personaliteteve që lanë gjurmë të rëndësishme në historinë e tij.