Eqrem Çabej lindi më 6 gusht 1908 në Eskishehir, në territorin e sotëm të Turqisë, ndërsa vetëm pak muaj më vonë familja u kthye në Gjirokastër, qyteti me të cilin ai u lidh gjatë gjithë jetës. Gjuhëtar, filolog, albanolog dhe pedagog, ai u bë një nga studiuesit më me ndikim të shqipes. Puna e tij përfshiu historinë e gjuhës, etimologjinë, fonetikën historike, dialektologjinë, folklorin dhe letërsinë, duke krijuar një bazë të qëndrueshme për kërkimet moderne albanologjike.
Fëmijëria dhe shkollimi në Austri
Mësimet e para i mori në Gjirokastër. Që në fëmijëri u dallua për interesin ndaj gjuhëve dhe leximit, ndërsa në vitin 1920 fitoi të drejtën për të vazhduar shkollimin në Austri. Fillimisht studioi në St. Pölten, më pas në Graz dhe përfundoi gjimnazin në Klagenfurt.
Vitet e shkollimit jashtë vendit e njohën me traditën kulturore të Evropës Qendrore dhe me një mjedis ku studimi i gjuhëve kishte zhvillim të madh. Pas maturës ndoqi studimet universitare në Graz dhe Vjenë, duke u përqendruar te gjuhësia krahasuese indoevropiane, albanologjia dhe historia e Ballkanit.
Një rol të rëndësishëm në formimin e tij pati albanologu Norbert Jokl. Nën ndikimin e tij, studenti shqiptar e orientoi kërkimin drejt zhvillimit historik të shqipes dhe marrëdhënieve të saj me gjuhët e tjera. Në vitin 1933 mbrojti në Universitetin e Vjenës doktoraturën “Studime italo-shqiptare”, kushtuar gjuhës dhe kulturës së arbëreshëve të Italisë.
Rikthimi në Shqipëri dhe puna si mësues
Pas përfundimit të studimeve u kthye në atdhe dhe nisi punë në arsimin e mesëm. Dha gjuhë e letërsi shqipe në Shkodër, Elbasan, Gjirokastër dhe Tiranë. Puna me nxënësit u zhvillua paralelisht me kërkimet, botimin e teksteve shkollore dhe përgatitjen e studimeve të para.
Në vitin 1936 botoi një tekst mbi gjuhësinë dhe letërsinë shqipe për shkollat e mesme. Tre vjet më vonë publikoi studimin “Për gjenezën e literaturës shqipe”, ku trajtoi fillimet dhe zhvillimin e traditës së shkruar. Kjo periudhë dëshmoi se interesi i tij nuk kufizohej te struktura e gjuhës, por përfshinte edhe historinë kulturore të shqiptarëve.
Në vitin 1940 u largua nga puna në arsim, pas mbështetjes që u kishte dhënë veprimeve antifashiste të nxënësve. U dërgua në Romë për të punuar mbi një atlas gjuhësor të shqipes. Gjatë viteve të luftës vazhdoi kërkimet dhe refuzoi përfshirjen në poste politike, duke ruajtur profilin e studiuesit.
Kërkimet pas Luftës së Dytë Botërore
Pas kthimit në Shqipëri në vitin 1944, Eqrem Çabej u përfshi në institucionet e reja shkencore dhe arsimore. Punoi në Institutin e Shkencave dhe ishte ndër pedagogët e parë të arsimit të lartë pas luftës. Me krijimin e Universitetit të Tiranës dha lëndë mbi historinë e shqipes dhe fonetikën historike.
Një nga veprat themelore të tij është “Fonetika historike e shqipes”, ku analizoi ndryshimet e tingujve gjatë zhvillimit të gjuhës. Në “Hyrje në historinë e gjuhës shqipe” trajtoi prejardhjen, kontaktet me gjuhët fqinje dhe fazat e formimit të saj. Metoda e tij mbështetej te krahasimi i dokumenteve, dialekteve, huazimeve dhe formave të vjetra, duke shmangur përfundimet e pambështetura.
Kontributi më i gjerë lidhet me “Studime etimologjike në fushë të shqipes”. Kjo vepër shumëvëllimëshe shqyrton origjinën dhe historinë e një numri të madh fjalësh. Një pjesë e vëllimeve u botuan pas vdekjes, mbi bazën e dorëshkrimeve dhe materialeve të përgatitura prej tij.
“Meshari” dhe shqipja e dokumentuar
Një vend të veçantë në krijimtarinë shkencore zë botimi kritik i “Mesharit” të Gjon Buzukut. Vepra e vitit 1555 është libri më i vjetër i njohur në gjuhën shqipe. Studiuesi përgatiti një botim në dy vëllime, të shoqëruar me riprodhimin e tekstit dhe një analizë të gjerë të gjuhës së tij.
Përmes këtij projekti u bë e mundur që forma e shqipes së shekullit XVI të studiohej me më shumë saktësi. Ai analizoi drejtshkrimin, sistemin fonetik, fjalorin dhe tiparet gramatikore të Buzukut, duke e kthyer veprën në një burim qendror për historinë e gjuhës.
Ndihmesa në standardizimin e shqipes
Gjuhëtari ishte anëtar i komisioneve që punuan për fjalorët, terminologjinë dhe rregullat drejtshkrimore. Mori pjesë në përgatitjen e “Fjalorit të gjuhës shqipe” të vitit 1954 dhe në punën që çoi drejt kodifikimit të drejtshkrimit. Ai mbështeste një gjuhë letrare të përbashkët, por kërkonte që standardizimi të mbështetej në historinë, dialektet dhe pasurinë e shqipes.
Në vitin 1972 u bë anëtar themelues i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Puna e tij u njoh edhe jashtë vendit përmes artikujve, konferencave dhe kontakteve me albanologë evropianë. Ai u vlerësua me titullin “Mësues i Popullit”, çmime shkencore dhe, pas vdekjes, me dekoratën “Nderi i Kombit”.
Vdekja dhe trashëgimia shkencore
Eqrem Çabej u nda nga jeta më 13 gusht 1980 në Romë, në moshën 72-vjeçare. Veprat e tij vazhdojnë të botohen dhe të përdoren në universitete, studime historike, fjalorë dhe kërkime etimologjike, ndërsa emrin e mbajnë institucione arsimore, rrugë dhe qendra kulturore.