Enver Hoxha lindi më 16 tetor 1908 në Gjirokastër dhe drejtoi Shqipërinë komuniste nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore deri në vdekjen e tij, më 11 prill 1985 në Tiranë. Për më shumë se katër dekada, ai kontrolloi Partinë e Punës dhe institucionet shtetërore, duke ndërtuar një sistem njëpartiak të mbështetur te ekonomia e centralizuar, propaganda, mbikëqyrja dhe ndëshkimi i kundërshtimit politik. Periudha e sundimit të tij ndryshoi strukturën shoqërore dhe ekonomike të vendit, por la pas edhe izolim të thellë, varfëri, burgime, internime dhe kufizime të rënda të lirive themelore.
Shkollimi dhe vitet jashtë Shqipërisë
Mësimet e para i mori në qytetin e lindjes, ndërsa më pas ndoqi Liceun Kombëtar të Korçës, një institucion me ndikim të fortë francez. Në vitin 1930 fitoi një bursë shtetërore për të studiuar në Universitetin e Montpellier-së në Francë. U regjistrua në degën e shkencave natyrore, por nuk arriti t’i përfundonte studimet.
Gjatë qëndrimit në Francë u afrua me idetë marksiste dhe me qarqe të majta. Kaloi një periudhë edhe në Paris, ndërsa më vonë shkoi në Bruksel, ku punoi pranë konsullatës shqiptare dhe ndoqi përkohësisht ligjërata universitare.
Në vitin 1936 u kthye në Shqipëri dhe nisi punë si mësues në Korçë. Aktiviteti politik dhe qëndrimet kundër regjimit monarkik ndikuan në largimin e tij nga arsimi. Pas pushtimit italian të prillit 1939 u vendos në Tiranë, ku një dyqan i hapur prej tij shërbeu edhe si pikë takimi për veprimtarë antifashistë dhe komunistë.
Ngritja gjatë Luftës së Dytë Botërore
Në nëntor 1941 u krijua Partia Komuniste Shqiptare, e cila më vonë mori emrin Partia e Punës e Shqipërisë. Ai u bë një nga drejtuesit kryesorë të saj dhe, gjatë luftës, forcoi gradualisht pozicionin brenda lëvizjes partizane.
Fronti Nacionalçlirimtar organizoi rezistencën kundër pushtuesve italianë dhe gjermanë, por paralelisht zhvilloi edhe një përplasje të ashpër me kundërshtarët politikë shqiptarë. Konfliktet me Ballin Kombëtar, Legalitetin dhe grupime të tjera ndikuan në mënyrën si u ndërtua pushteti pas largimit të forcave gjermane.
Në vitin 1944 mori drejtimin e qeverisë së përkohshme. Pas përfundimit të luftës, monarkia u shfuqizua dhe në janar 1946 Shqipëria u shpall Republikë Popullore. Enver Hoxha shërbeu si kryeministër deri në vitin 1954 dhe për disa vite mbajti edhe portofolet e mbrojtjes dhe të punëve të jashtme. Megjithatë, burimi kryesor i pushtetit ishte drejtimi i partisë, të cilin e ruajti deri në fund të jetës.
Ndërtimi i shtetit komunist
Qeveria e re shtetëzoi industrinë, bankat, tregtinë dhe pronat e mëdha. Reforma agrare shpërndau fillimisht toka, por më pas bujqësia u kolektivizua dhe fshatarët u përfshinë në kooperativa. Pronësia private u kufizua rëndë, ndërsa ekonomia drejtohej përmes planeve të hartuara nga shteti.
Gjatë kësaj periudhe u investua në elektrifikim, industri, shëndetësi dhe arsim. Analfabetizmi u ul ndjeshëm dhe numri i shkollave u zgjerua. Gratë u përfshinë më shumë në punësim dhe arsimim, ndërsa vendi krijoi institucione të reja kulturore, shkencore dhe universitare.
Këto ndryshime u realizuan pa pluralizëm politik dhe pa liri ekonomike. Lëvizja brenda dhe jashtë vendit kontrollohej, ndërsa shtypi, letërsia, kinemaja, shkolla dhe artet duhej të ndiqnin vijën ideologjike. Propaganda ndërtoi kultin e udhëheqësit dhe paraqiste çdo arritje si rezultat të drejtpërdrejtë të partisë.
Represioni dhe lufta kundër fesë
Regjimi eliminoi kundërshtarët realë ose të dyshuar përmes gjyqeve politike, ekzekutimeve, burgimeve dhe internimeve. Goditjet prekën ish-zyrtarë, pronarë, klerikë, intelektualë, ushtarakë dhe anëtarë të vetë partisë.
Sigurimi i Shtetit ngriti një rrjet të gjerë mbikëqyrjeje. Frika nga denoncimi u shtri edhe në marrëdhëniet e zakonshme mes qytetarëve. Biografia politike ndikonte në shkollim, punësim dhe vendbanim, ndërsa pasojat e dënimit shpesh përfshinin edhe të afërmit.
Lufta e klasave u mbajt si parim i përhershëm i sistemit. Në vitin 1967 u mbyllën institucionet fetare dhe Shqipëria u shpall shtet ateist. Kishat, xhamitë, teqetë dhe manastiret u shkatërruan, u transformuan ose morën funksione të tjera. Praktikimi publik i besimit u ndalua dhe klerikët u përndoqën.
Aleancat dhe prishjet ndërkombëtare
Në vitet e para pas luftës, Shqipëria u lidh ngushtë me Jugosllavinë e Josip Broz Titos. Marrëdhëniet u prishën në vitin 1948, kur udhëheqja shqiptare mbështeti Bashkimin Sovjetik në konfliktin mes Stalinit dhe Titos.
Ndihma sovjetike solli pajisje, specialistë dhe investime, por afrimi përfundoi pas kritikave të Nikita Hrushovit ndaj stalinizmit. Prishja me Moskën u bë e hapur në fillim të viteve 1960. Shqipëria iu afrua Kinës së Mao Ce Dunit dhe u tërhoq zyrtarisht nga Traktati i Varshavës në vitin 1968.
Kur edhe marrëdhëniet me Kinën përfunduan në vitin 1978, vendi mbeti pa një aleat të madh. Politika e mbështetjes vetëm në forcat e veta solli mungesa të theksuara, teknologji të vjetruar dhe izolim pothuajse të plotë nga Evropa.
Bunkerizimi dhe vitet e fundit
Frika nga një sulm i jashtëm u kthye në një program masiv fortifikimi. Nga vitet 1970 deri në mesin e viteve 1980 u ndërtuan dhjetëra mijëra bunkerë në qytete, fshatra, male dhe zona bregdetare. Strukturat nuk u përdorën kurrë në luftë, por konsumuan burime të mëdha në një kohë kur ekonomia përballej me vështirësi serioze.
Në vitet e fundit, shëndeti i udhëheqësit u dobësua dhe një pjesë e detyrave kaluan gradualisht te Ramiz Alia. Pas vdekjes së tij, sistemi komunist vazhdoi edhe për disa vite. Statuja e ngritur në qendër të Tiranës u rrëzua më 20 shkurt 1991, duke u kthyer në simbol të shkëputjes nga diktatura.
Figura e Enver Hoxhës mbetet ndër më të debatuarat në historinë shqiptare. Industrializimi, elektrifikimi dhe zgjerimi i arsimit përmenden si ndryshime të periudhës, por ato shoqërohen me kontrollin totalitar, persekutimin politik, ndalimin e fesë dhe izolimin që la pasoja afatgjata. Kujtesa e asaj kohe ruhet në arkiva, muze, ish-burgje, bunkerë dhe dëshmitë e njerëzve që përjetuan regjimin.