Dritëro Agolli lindi më 13 tetor 1931 në Menkulas të Devollit, pranë Korçës, dhe u bë një nga autorët më të rëndësishëm të letërsisë shqipe të gjysmës së dytë të shekullit XX. Poet, prozator, dramaturg, publicist dhe veprimtar shoqëror, ai krijoi një vepër të gjerë, ku jeta e zakonshme, vendlindja, puna, dashuria, humori dhe dilemat njerëzore morën një gjuhë të thjeshtë në dukje, por të pasur me ritëm dhe figuracion. U nda nga jeta më 3 shkurt 2017 në Tiranë, në moshën 85-vjeçare.
Fëmijëria dhe formimi letrar
Mësimet e para i mori në fshatin e lindjes. Mjedisi rural i Devollit, natyra, zakonet dhe ligjërimi popullor mbetën të pranishme në krijimtarinë e tij gjatë gjithë jetës. Arsimin e mesëm e vazhdoi në gjimnazin “Asim Zeneli” në Gjirokastër, ku shkroi edhe sprovat e para letrare dhe nisi të dallohej për interesin ndaj poezisë.
Nga viti 1952 deri më 1957 studioi letërsi në Universitetin e Leningradit, qyteti që sot quhet Shën Petersburg. Atje u njoh më gjerësisht me letërsinë ruse dhe evropiane, me traditën e realizmit dhe me disiplinën e shkrimit. Pas kthimit në Shqipëri punoi si gazetar dhe redaktor në të përditshmen “Zëri i Popullit” deri në fillim të viteve 1970. Kontakti me qytete, fshatra dhe njerëz të profesioneve të ndryshme i siguroi një lëndë të gjerë për poezi, tregime dhe reportazhe.
Hyrja në letërsinë shqipe
Vëllimi i parë poetik, “Në rrugë dola”, u botua në vitin 1958. Më pas erdhën “Hapat e mia në asfalt”, “Shtigje malesh dhe trotuare”, “Devoll-Devoll”, “Mesditë” dhe “Baballarët”. Këto libra e vendosën mes përfaqësuesve kryesorë të brezit letrar të viteve 1960.
Në poezinë e tij, fshatari, punëtori, udhëtari dhe njeriu i përditshëm nuk shfaqeshin vetëm si figura të një kohe, por si bartës të emocioneve universale. Vargu ndërthurte të folurën popullore me meditimin, ironinë me dhimbjen dhe përshkrimin e natyrës me pyetjet për kohën. Poema “Nënë Shqipëri”, e botuar në vitin 1974, u bë një nga veprat më të njohura të periudhës, ndërsa krijimet e mëvonshme treguan një ton më vetjak dhe më reflektues.
Prozatori i humorit dhe personazheve të paharrueshme
Dritëro Agolli krijoi një profil po aq të rëndësishëm edhe në prozë. Përmbledhja “Zhurma e erërave të dikurshme”, e botuar në vitin 1964, u kritikua nga institucionet e kohës dhe u hoq nga qarkullimi, pasi personazhet e saj shmangnin modelin e heroit të përsosur. Një pjesë e tregimeve u rikthyen më vonë para lexuesit.
Romanet “Komisari Memo” dhe “Njeriu me top” trajtuan ngjarje dhe pasoja të luftës, duke vënë përballë idealet, karakteret dhe ndryshimet ndërmjet brezave. Vepra më e njohur satirike mbetet “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”, botuar në vitin 1973. Përmes marrëdhënies mes zyrtarit Zylo dhe vartësit të tij, Demkës, autori ndërtoi një tablo të burokracisë, vetëkënaqësisë dhe shkëputjes nga realiteti. Humori nuk mbeti te tallja e një individi; ai zbuloi mekanizma shoqërorë që e bënë romanin të lexueshëm edhe pas ndryshimit të sistemit politik.
Në krijimtarinë në prozë bëjnë pjesë edhe “Trëndafil në gotë”, “Dështaku”, “Kalorësi lakuriq” dhe “Arka e djallit”. Ai shkroi gjithashtu drama, skenarë filmash, tregime, novela, ese dhe aforizma, duke lëvizur mes gjinive pa humbur gjuhën e dallueshme.
Roli në institucionet letrare dhe jetën publike
Nga viti 1973 deri më 1992 drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, institucioni kryesor i jetës kulturore gjatë regjimit komunist. Për disa legjislatura ishte deputet, fillimisht në Kuvendin Popullor dhe më pas në Kuvendin e Shqipërisë. Ky pozicion e bëri pjesë të strukturave zyrtare të kohës, ndërsa vepra e tij përmban edhe raste përplasjesh me kufizimet ideologjike, kritikën institucionale dhe censurën.
Pas ndryshimeve politike të fillimit të viteve 1990, poezia e tij mori një drejtim më të theksuar meditativ. “Pelegrini i vonuar”, “Lypësi i kohës”, “Fletorkat e mesnatës”, “I përndjekuri i dashurisë” dhe “Prit edhe pak” trajtojnë kalimin e viteve, zhgënjimin, vetminë, lirinë dhe lidhjen me jetën. Në vitin 1999 u pranua anëtar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Ai u nderua me çmime të larta kombëtare, përfshirë titullin “Nderi i Kombit”, ndërsa libra të tij u përkthyen në disa gjuhë.
Trashëgimia letrare
Veprat e autorit vazhdojnë të ribotohen, të studiohen në shkolla dhe universitete, të vendosen në skenë dhe të përfshihen në aktivitete kulturore. Në prag të 95-vjetorit të lindjes, figura e tij u përkujtua edhe në veprimtari akademike jashtë Shqipërisë, ku u diskutua roli i letërsisë shqiptare në kulturën evropiane. Dorëshkrimet, botimet dhe sendet që lidhen me krijimtarinë e tij janë bërë pjesë e ekspozimeve dhe nismave muzeale.
Dritëro Agolli mbetet veçanërisht i lidhur me poezinë e tokës dhe të njeriut të zakonshëm, por edhe me satirën që zbulon dobësitë e pushtetit dhe të administratës. Lexuesit vazhdojnë ta gjejnë në vargjet e dashurisë, në portretet e fshatit, në meditimet mbi pleqërinë dhe në personazhet që flasin me një gjuhë të afërt, të gjallë dhe lehtësisht të dallueshme.