Çerçiz Topulli lindi më 20 shtator 1880 në Gjirokastër, në atë kohë pjesë e Vilajetit të Janinës në Perandorinë Osmane, dhe u bë një nga figurat më të njohura të lëvizjes kombëtare shqiptare. Jeta e tij, e ndërprerë në moshën 34-vjeçare, u zhvillua në një periudhë kur përpjekjet për gjuhën shqipe, arsimin kombëtar dhe autonominë politike po përballeshin me ndalime, ndjekje dhe përplasje të armatosura.
Vitet e formimit dhe afrimi me çështjen kombëtare
Mësimet e para i mori në qytetin e lindjes, ndërsa shkollimin e vazhdoi në Janinë. Kontakti me idetë e Rilindjes Kombëtare e orientoi herët drejt veprimtarisë patriotike. Në fillim të shekullit XX, përdorimi publik i shqipes dhe shpërndarja e librave në këtë gjuhë mbeteshin çështje të ndjeshme për administratën osmane dhe qarqet që kundërshtonin zhvillimin e një ndërgjegjeje kombëtare shqiptare.
Ai u përfshi në rrjetet e fshehta që synonin organizimin politik, hapjen e shkollave dhe krijimin e strukturave të afta për të mbrojtur veprimtarët shqiptarë. Për të, beteja nuk kufizohej te përdorimi i armëve. Ajo lidhej edhe me arsimin, alfabetin dhe ndërgjegjësimin e banorëve në qytete e fshatra, ku librat shqip qarkullonin shpesh në mënyrë të fshehtë.
Krijimi i çetës dhe veprimtaria e armatosur
Në vitet 1906–1907, pas kontakteve me kolonitë shqiptare në Sofje dhe Bukuresht, ai u kthye në jug të Shqipërisë për të organizuar një çetë kryengritëse. Grupi lëvizte në zonat e Gjirokastrës, Korçës, Përmetit dhe krahinave përreth, duke krijuar lidhje me patriotë vendas dhe duke shpërndarë materiale në gjuhën shqipe.
Veprimtaria e çetës synonte të dobësonte autoritetin e administratës osmane dhe të nxiste popullsinë të kërkonte të drejta kombëtare. Në fillim të marsit 1908, pjesëtarë të grupit vranë komandantin osman të xhandarmërisë në Gjirokastër, të njohur si bimbashi, të cilin veprimtarët shqiptarë e akuzonin për përndjekje dhe shtypje të lëvizjes patriotike. Ngjarja shkaktoi një operacion të gjerë ushtarak kundër çetës.
Lufta e Mashkullorës
Më 18 mars 1908, Çerçiz Topulli dhe bashkëluftëtarët e tij u rrethuan nga forcat osmane pranë fshatit Mashkullorë. Megjithëse të paktë në numër, ata rezistuan për disa orë dhe arritën të çanin rrethimin. Përplasja mori shpejt përmasa simbolike, sepse dëshmoi se një grup i vogël mund t’i kundërvihej një force shumë më të madhe dhe të dilte nga beteja pa u asgjësuar.
Jehona e ngjarjes u përhap përmes shtypit dhe këngëve popullore. Mashkullora u kthye në një pikë reference për lëvizjen e armatosur në jug, ndërsa drejtuesi i çetës fitoi reputacion për guxim, vendosmëri dhe aftësi organizative. Megjithatë, veprimtaria e tij nuk mbeti vetëm ushtarake. Në muajt vijues ai mbështeti klubet shqiptare, shkollat dhe përpjekjet për përdorimin e alfabetit latin.
Nga shpallja e Pavarësisë te mbrojtja e trojeve
Pas ndryshimeve kushtetuese të vitit 1908, një pjesë e veprimtarëve shqiptarë shpresuan se të drejtat kombëtare do të zgjeroheshin. Premtimet u zbehën shpejt dhe përplasjet me pushtetin rifilluan. Ai vazhdoi të ishte aktiv në organizimet kryengritëse dhe në mbrojtjen e zonave shqiptare gjatë viteve që çuan drejt shpalljes së Pavarësisë.
Pas 28 nëntorit 1912, situata mbeti e paqëndrueshme. Kufijtë e shtetit të ri nuk ishin konsoliduar dhe disa rajone u kërcënuan nga ushtritë fqinje. Luftëtari gjirokastrit mori pjesë në përpjekjet për mbrojtjen e jugut dhe më pas u drejtua në veri, ku zhvillimet politike e ushtarake ishin po aq të ndërlikuara. Gjatë vitit 1914 u vendos në Shkodër dhe bashkëpunoi me rrethe patriotike e publicistike të qytetit.
Arrestimi dhe vrasja në Shkodër
Në verën e vitit 1915, Shkodra ndodhej nën kontrollin e forcave malazeze. Çerçiz Topulli u arrestua së bashku me publicistin Muço Qulli. Më 15 korrik 1915, të dy u nxorën nga qyteti dhe u vranë në Fushën e Shtoit. Trupat mbetën të varrosur atje për rreth dy dekada, deri në identifikimin dhe zhvarrimin e tyre gjatë viteve 1930.
Eshtrat u përcollën me ceremoni dhe u dërguan në Gjirokastër, ku figura e tij kishte hyrë tashmë në kujtesën qytetare. Monumenti i realizuar nga skulptori Odhise Paskali, këngët kushtuar Mashkullorës dhe emërtimi i shesheve, rrugëve e institucioneve e kthyen atë në një simbol të qëndresës kombëtare. Më vonë iu dha titulli “Hero i Popullit”, ndërsa jeta e tij u trajtua në libra, dokumentarë, filma dhe veprimtari përkujtimore.
Sot, emri i tij lidhet veçanërisht me bashkimin e dy drejtimeve të Rilindjes: luftën për liri politike dhe përhapjen e arsimit në gjuhën shqipe. Në Gjirokastër, sheshi qendror që mban emrin e tij dhe monumenti përballë qytetit historik vijojnë të jenë ndër shenjat më të dukshme të kësaj trashëgimie.