Avni Rustemi lindi më 22 shtator 1895 në Libohovë dhe u bë një nga figurat më të debatueshme të jetës politike shqiptare në fillim të shekullit XX. Mësues, veprimtar, publicist dhe më pas deputet, ai u formua në një periudhë kur shteti shqiptar ende po kërkonte kufijtë, institucionet dhe një identitet të qëndrueshëm politik. Emri i tij lidhet me vrasjen e Esad Pashë Toptanit në Paris, por edhe me organizimin e rinisë, mbrojtjen e arsimit shqip dhe përplasjet që paraprinë Lëvizjen e Qershorit 1924.
Formimi mes Libohovës dhe qendrave arsimore
Mësimet e para i mori në vendlindje, ndërsa më pas vijoi shkollimin në Janinë dhe Stamboll. Në vitet 1912–1913 ndoqi përgatitje pedagogjike në Gjenevë, me synimin për t’u bërë mësues. Rruga e tij arsimore vazhdoi edhe në Shkollën Normale të Elbasanit, ndërsa në Itali u lidh me Kolegjin e Shën Adrianit në Shën Mitër Koronë dhe me mjediset universitare të Romës.
Ky formim i shpërndarë në disa vende e vuri në kontakt me ide nacionaliste, modele të ndryshme shkollimi dhe rrethe shqiptare që vepronin jashtë atdheut. Në atë kohë, arsimi në gjuhën shqipe shihej si një mjet për bashkimin kombëtar. Për këtë arsye, puna e mësuesit kishte edhe kuptim politik: shkolla duhej të krijonte qytetarë, të forconte gjuhën dhe të kapërcente ndarjet krahinore.
Pas kthimeve të herëpashershme në Shqipëri, punoi në arsim dhe u afrua me grupime patriotike në jug të vendit. U përfshi në organizime rinore dhe në veprimtari që kërkonin mbrojtjen e interesave kombëtare, në një periudhë kur Shqipëria përballej me pasoja lufte, administratë të dobët dhe ndërhyrje të vazhdueshme nga jashtë.
Ngjarja e Parisit dhe procesi gjyqësor
Më 13 qershor 1920, Avni Rustemi qëlloi për vdekje Esad Pashë Toptanin pranë Hotel Continental në Paris. Ngjarja ndodhi në një moment kur çështja shqiptare mbetej e ndjeshme në diplomacinë evropiane. Kundërshtarët e Esad Pashës e akuzonin atë për marrëveshje që cenonin sovranitetin dhe për lidhje politike me fuqi të huaja, ndërsa mbështetësit e konsideronin një aktor të rëndësishëm të politikës së kohës.
Autoritetet franceze e arrestuan menjëherë dhe e dërguan para gjykatës. Procesi tërhoqi vëmendje të gjerë, sepse nuk trajtonte vetëm një vrasje, por edhe përplasjen mes dy interpretimeve të nacionalizmit shqiptar. Mbrojtja e paraqiti veprimin si të lidhur me bindjet patriotike dhe me klimën politike të pasluftës. Në fund të procesit, juria e shpalli të pafajshëm.
Pas kthimit në Shqipëri u prit si hero nga një pjesë e gjerë e opinionit nacionalist. Megjithatë, akti mbeti i diskutueshëm edhe në leximet e mëvonshme historike, sepse bashkonte motivimin politik me përdorimin e dhunës individuale. Kjo dykuptimësi ka ndikuar në mënyrën si figura e tij është kujtuar dhe rivlerësuar ndër breza.
Organizatat patriotike dhe hyrja në parlament
Në vitin 1921 mori pjesë në bashkimin e shoqërive patriotike brenda federatës “Atdheu”, të krijuar në Vlorë. Organizata synonte të koordinonte veprimtarinë kulturore e kombëtare dhe të forconte bashkëpunimin ndërmjet degëve lokale. Po atë vit u angazhua në “Lidhjen e Mësuesve”, e cila kërkonte mbrojtjen e arsimtarëve dhe zhvillimin e shkollës shqipe.
Më pas u bë një nga drejtuesit e shoqërisë “Bashkimi”. Kjo lëvizje iu drejtua sidomos të rinjve dhe promovoi disiplinën, vetëpërmirësimin, kulturën kombëtare dhe pjesëmarrjen qytetare. Me ashpërsimin e klimës politike, organizata u afrua gjithnjë e më shumë me opozitën demokratike dhe me kundërshtarët e Ahmet Zogut.
Në zgjedhjet e fundvitit 1923 u zgjodh deputet dhe u rreshtua pranë grupit opozitar. Në parlament mbështeti qëndrime që lidhen me sovranitetin, arsimin, reformimin e shtetit dhe kufizimin e ndikimit të elitave tradicionale. Prania e tij publike ishte e shkurtër, por intensive, sepse vendi po hynte në një periudhë përplasjesh të hapura politike.
Vrasja dhe ndikimi në zhvillimet e vitit 1924
Më 20 prill 1924 u qëllua në Tiranë nga Jusuf Reçi. Plagët ishin të rënda dhe ai ndërroi jetë më 22 prill, në moshën 28-vjeçare. Opozita e lidhi atentatin me konfliktet politike të kohës, ndërsa përgjegjësia për organizimin e tij mbeti objekt polemikash dhe interpretimesh të ndryshme.
Varrimi në Vlorë u shndërrua në një demonstrim të madh publik. Fjalimet, zemërimi i mbështetësve dhe akuzat ndaj qeverisë e rritën tensionin që çoi drejt kryengritjes së qershorit. Vdekja e tij u përdor si simbol mobilizimi nga opozita e Fan Nolit dhe nga anëtarët e shoqërisë “Bashkimi”.
Edhe sot, Avni Rustemi kujtohet përmes monumenteve, shesheve, rrugëve dhe institucioneve arsimore që mbajnë emrin e tij. Në historiografinë shqiptare ai është paraqitur herë si hero kombëtar e demokrat, herë si figurë radikale e një epoke ku dhuna politike ishte pjesë e luftës për pushtet. Pikërisht kjo përplasje interpretimesh e mban ende të pranishëm në debatet mbi shtetin shqiptar të viteve 1920.