Aknet nuk janë vetëm problem i adoleshencës. Ato mund të vazhdojnë pas të njëzetave ose të shfaqen për herë të parë në moshë të rritur, shpesh në nofull, mjekër, faqe, qafë, gjoks apo shpinë. Tek disa persona paraqiten si pika të zeza dhe puçrra të vogla, ndërsa tek të tjerë krijojnë nyje të thella, të dhimbshme dhe shenja të qëndrueshme. Përveç pamjes së lëkurës, kjo gjendje mund të ndikojë te vetëbesimi, marrëdhëniet shoqërore dhe mirëqenia emocionale.
Pse shfaqen aknet ?
Procesi nis brenda folikulit të qimes. Prodhimi i shtuar i yndyrës, grumbullimi i qelizave të vdekura dhe bllokimi i poreve krijojnë kushte për inflamacion. Bakteri Cutibacterium acnes, i cili jeton normalisht në lëkurë, mund të shtojë reagimin inflamator kur folikuli bllokohet. Rezultati mund të jetë një komedon, puçërr e skuqur, pustulë ose lezion i thellë.
Hormonet kanë rol të rëndësishëm, veçanërisht te gratë. Shpërthimet mund të lidhen me ciklin menstrual, shtatzëninë, periudhën pas lindjes, ndërprerjen ose ndryshimin e kontraceptivëve dhe vitet pranë menopauzës. Kur problemi nis papritur dhe shoqërohet me menstruacione të parregullta, shtim të qimeve në fytyrë ose rënie flokësh, duhet vlerësuar mundësia e një çrregullimi hormonal, përfshirë sindromën e vezoreve policistike.
Stresi nuk konsiderohet shkaku i vetëm, por mund ta përkeqësojë gjendjen përmes ndryshimeve hormonale dhe inflamacionit. Po ashtu, produkte shumë të yndyrshme për fytyrën ose flokët, grimi që bllokon poret, djersitja, fërkimi nga maskat, helmetat apo pajisjet sportive mund të nxisin shpërthime. Disa barna dhe suplemente, përfshirë steroidet dhe produktet me veprim hormonal, mund të krijojnë skuqje të ngjashme me aknet.
Ushqimi mund të ndikojë te disa njerëz, por nuk ekziston një dietë e vetme që e zgjidh problemin. Disa studime kanë ngritur dyshime për ushqimet me ngarkesë të lartë glicemike dhe disa produkte qumështi, megjithatë provat nuk mjaftojnë për kufizime të rrepta për të gjithë. Më e dobishme është të vërehen shkaktarët personalë dhe të ruhet një mënyrë e ekuilibruar ushqyerjeje.
Kujdesi i përditshëm që mbron barrierën e lëkurës
Larja agresive nuk e pastron problemin nga rrënjët. Përkundrazi, pastruesit e fortë, furçat, skrabet dhe alkooli mund të irritojnë sipërfaqen dhe ta bëjnë trajtimin më të vështirë. Fytyra zakonisht duhet larë butësisht në mëngjes, në mbrëmje dhe pas djersitjes, me ujë të vakët dhe pastrues jo irritues.
Kremi hidratues duhet të jetë i lehtë dhe i etiketuar “jo komedogjen”, ndërsa mbrojtja nga dielli është e rëndësishme sepse inflamacioni mund të lërë njolla të errëta. Shtrydhja e puçrrave rrit rrezikun e dëmtimit të indeve, hiperpigmentimit dhe shenjave. Produktet duhen provuar gradualisht; ndryshimi i rutinës çdo pak ditë zakonisht sjell më shumë irritim sesa përmirësim.
Si zgjidhet trajtimi?
Për format e lehta përdoren shpesh preparate lokale. Peroksidi i benzoilit ul bakteret dhe inflamacionin, ndërsa retinoidet si adapaleni ndihmojnë në zhbllokimin e poreve dhe parandalimin e lezioneve të reja. Acidi azelaik mund të jetë i dobishëm për puçrrat dhe njollat pas tyre. Këto produkte mund të shkaktojnë tharje, skuqje ose djegie në fillim, ndaj përdorimi nis zakonisht me sasi të vogla dhe frekuencë të kufizuar.
Antibiotikët lokalë ose nga goja nuk duhet të përdoren pa plan mjekësor dhe zakonisht kombinohen me peroksid benzoili për të kufizuar rezistencën bakteriale. Kur ka inflamacion të përhapur, dermatologu mund të përshkruajë një antibiotik oral për një periudhë të përcaktuar, gjithmonë së bashku me trajtim lokal.
Te gratë me shpërthime të lidhura me hormonet mund të merren në konsideratë kontraceptivët e kombinuar ose spironolaktoni, pas vlerësimit të historisë shëndetësore, tensionit të gjakut, barnave të tjera dhe rrezikut për shtatzëni. Për forma të rënda, me nyje, dhimbje ose shenja, izotretinoina mund të jetë shumë efektive, por kërkon ndjekje të rreptë mjekësore dhe masa të sigurta për parandalimin e shtatzënisë.
Kur duhet kërkuar dermatologu?
Vlerësimi profesional është i nevojshëm kur lezionet janë të thella, lënë shenja, përhapen shpejt ose ndikojnë fort në gjendjen emocionale. Konsulta këshillohet edhe kur kujdesi i rregullt nuk jep përmirësim pas disa javësh, kur ka shenja hormonale ose kur personi është shtatzënë, ushqen me gji apo planifikon shtatzëni. Retinoidet dhe disa barna nga goja nuk janë të përshtatshme gjatë kësaj periudhe.
Përmirësimi nuk ndodh brenda natës. Shumica e skemave vlerësohen pas rreth 8–12 javësh, ndërsa trajtimi mirëmbajtës mund të vazhdojë më gjatë për të parandaluar rikthimin. Zgjedhja e duhur varet nga lloji i lezioneve, ashpërsia, ndjeshmëria e lëkurës dhe faktorët hormonalë, jo vetëm nga numri i puçrrave.