Filip Shiroka ishte poet, publicist, veprimtar i Rilindjes Kombëtare dhe inxhinier shqiptar, i lindur më 3 gusht 1859 në Shkodër. Ai i përket brezit të autorëve që e lidhën krijimtarinë letrare me çështjen kombëtare, por në poezinë e tij zuri një vend të veçantë malli për vendlindjen. Pjesën më të madhe të jetës e kaloi larg Shqipërisë, kryesisht në Egjipt dhe Liban, ndërsa largësia u kthye në një nga motivet më të dallueshme të vargjeve të tij.
Shkollimi në Shkodër dhe formimi letrar
Mësimet e para i mori në shkollën françeskane të Shkodrës, një nga qendrat e rëndësishme të arsimit dhe kulturës së qytetit në atë periudhë. Mes mësuesve të tij ishte Leonardo De Martino, poet arbëresh dhe klerik, i cili ndikoi në formimin e tij letrar dhe në interesin për poezinë.
Kontakti me kulturën italiane dhe letërsinë romantike evropiane ndikoi gjithashtu në mënyrën e tij të të shkruarit. Në krijimtarinë e mëvonshme dallohen gjurmë të romantizmit, sidomos në përdorimin e natyrës, kujtesës dhe largësisë si mjete për të shprehur gjendje personale.
Vitet e rinisë përkuan me një periudhë të trazuar politike. Lëvizja kombëtare shqiptare po forcohej, ndërsa vendimet e Fuqive të Mëdha për territoret shqiptare shkaktuan kundërshtime të forta në vend.
Përfshirja në çështjen kombëtare
Në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, poeti u përfshi në veprimtarinë patriotike dhe në përpjekjet për mbrojtjen e trojeve shqiptare. Çështja e Ulqinit u bë një nga temat e para të shkrimeve të tij.
Ndër krijimet e hershme ishte poema në italisht “All’Albania, all’armi, all’armi!”, një thirrje me karakter kombëtar e lidhur me mbrojtjen e Ulqinit. Teksti u botua në shtypin italian dhe përfaqëson një nga dëshmitë e para të aktivitetit të tij publik.
Ai shkroi gjithashtu artikuj për gazeta italiane, ku trajtonte situatën politike të shqiptarëve nën Perandorinë Osmane. Pena dhe aktiviteti kombëtar u zhvilluan paralelisht në një kohë kur publicistika ishte një nga mënyrat kryesore për t’iu drejtuar opinionit jashtë trojeve shqiptare.
Emigrimi në Egjipt dhe Liban
Pas ngjarjeve të lidhura me Lidhjen e Prizrenit, Filip Shiroka u largua nga vendlindja dhe nisi një jetë të gjatë në mërgim. Fillimisht u vendos në Egjipt dhe më pas në Liban. Atje punoi si inxhinier në ndërtimin e hekurudhave, profesion që i siguroi pjesën kryesore të jetesës.
Largimi nga Shkodra nuk solli shkëputjen nga zhvillimet shqiptare. Ai mbajti kontakte me qarqet e emigrantëve dhe intelektualëve të kohës, ndërsa vazhdoi të shkruante poezi, artikuj dhe materiale të tjera.
Pjesa më e madhe e krijimtarisë poetike në shqip u shkrua sidomos gjatë viteve 1896–1903. Poezitë u botuan në periodikë të ndryshëm të diasporës, mes tyre edhe revista “Albania” e Faik Konicës. Në krijimet letrare përdori gjithashtu pseudonimet Gegë Postriba dhe Ulqinaku.
Malli për Shkodrën në poezi
Ndryshe nga pjesa e poezisë së Rilindjes që mbështetej kryesisht te thirrjet politike dhe patriotike, krijimtaria e tij solli edhe një dimension të fortë personal. Mërgimtari, qyteti i lënë pas, natyra dhe dëshira për t’u kthyer shfaqen vazhdimisht në vargje.
“Shko dallëndyshe” është krijimi më i njohur i tij. Dallëndyshja shndërrohet në një ndërmjetëse mes poetit të larguar dhe Shkodrës, duke bartur simbolikisht përshëndetjet e tij drejt vendit ku kishte kaluar rininë. Me një gjuhë të thjeshtë dhe emocionale, poezia e bëri mallin e mërgimtarit temë qendrore.
Në të njëjtën linjë qëndron edhe “Dallëndyshe eja”. Krijime të tjera trajtojnë atdhedashurinë, historinë dhe figurat kombëtare. Në poezi si “Shypnia” dhe “Gjergj Kastrioti”, ndjeshmëria lirike bashkohet me vetëdijen politike të periudhës.
Stili i tij dallohet për tonalitetin romantik, melankolinë dhe kujdesin ndaj gjuhës. Në vend të retorikës së rëndë, në shumë poezi ai përdori pamje të natyrës dhe situata intime për të shprehur raportin me atdheun.
“Zani i Zemrës” dhe vitet e fundit
Pjesa më e madhe e krijimtarisë së shpërndarë në periodikë u mblodh në librin “Zani i Zemrës”. Vëllimi u botua në Tiranë në vitin 1933, nën kujdesin e Ndoc Nikajt. Bibliografia e Bibliotekës Kombëtare e regjistron botimin me 70 faqe dhe parathënie të autorit. Përmbledhja përfshiu krijime të shkruara në periudha të ndryshme dhe mbeti vepra kryesore me të cilën poeti u përfaqësua si autor më vete.
Përveç poezive, atij i atribuohen tregime të shkurtra, artikuj dhe përkthime, përfshirë materiale me karakter fetar. Krijimtaria e tij nuk ishte e gjerë në numër krahasuar me disa autorë të tjerë të Rilindjes, por një pjesë e poezive fitoi jetë të gjatë në antologjitë dhe historinë e letërsisë shqipe.
Filip Shiroka u nda nga jeta më 14 nëntor 1935 në Bejrut të Libanit, në moshën 76-vjeçare. Më vonë eshtrat e tij u kthyen në Shqipëri dhe u rivarrosën në Shkodër. Figura e poetit vazhdon të lidhet veçanërisht me lirikën e mërgimit dhe me “Shko dallëndyshe”, një nga poezitë që ruajtën në letërsinë shqiptare përvojën e njeriut të larguar fizikisht nga vendlindja, por të lidhur vazhdimisht me të përmes kujtesës.