Femrat apo meshkujt, kush ka jetëgjatësi më të lartë? Statistikat demografike japin një përgjigje të qartë: në pothuajse çdo vend të botës, gratë jetojnë mesatarisht më gjatë se burrat. Diferenca ndryshon nga një shtet në tjetrin, por zakonisht arrin disa vite dhe shfaqet si në vendet e zhvilluara, ashtu edhe në ato me të ardhura më të ulëta.
Jetëgjatësia nuk përcaktohet vetëm nga gjinia. Ajo ndikohet nga gjenetika, mënyra e jetesës, niveli ekonomik, shërbimet shëndetësore, ushqyerja dhe mjedisi ku jeton një person. Megjithatë, kur krahasohen popullsi të mëdha, femrat ruajnë një avantazh të dukshëm.
Sa më gjatë jetojnë femrat?
Në nivel global, jetëgjatësia mesatare e grave është rreth pesë vjet më e lartë se ajo e burrave. Në vendet anëtare të Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik, të dhënat e fundit tregojnë një mesatare prej rreth 83,7 vjetësh për gratë dhe 78,5 vjetësh për burrat.
Hendeku mund të jetë më i vogël në disa vende, ndërsa në të tjera kalon gjashtë, shtatë ose më shumë vjet. Diferenca ndikohet nga struktura e popullsisë, kujdesi mjekësor, konsumi i duhanit dhe alkoolit, kushtet e punës dhe numri i vdekjeve nga aksidentet ose dhuna.
Edhe në vendet ku jetohet përgjithësisht më gjatë, avantazhi femëror vazhdon. Kjo tregon se përmirësimi i mjekësisë dhe standardit të jetesës nuk e eliminon plotësisht ndryshimin mes dy gjinive.
Roli i biologjisë dhe hormoneve
Një pjesë e shpjegimit lidhet me dallimet biologjike. Gratë kanë dy kromozome X, ndërsa burrat kanë një kromozom X dhe një Y. Prania e dy kromozomeve X mund të ofrojë një lloj mbrojtjeje shtesë ndaj disa varianteve gjenetike të dëmshme.
Hormonet gjithashtu mund të ndikojnë. Estrogjeni lidhet me efekte mbrojtëse mbi enët e gjakut dhe metabolizmin e yndyrave, veçanërisht përpara menopauzës. Tek burrat, nivelet më të larta të testosteronit janë lidhur në disa studime me sjellje më konkurruese dhe marrje më të madhe rreziku, megjithëse marrëdhënia mes hormoneve dhe jetëgjatësisë është shumë më komplekse.
Dallimet shfaqen që në fillim të jetës. Foshnjat meshkuj kanë një rrezik pak më të lartë për disa komplikacione dhe sëmundje. Gjatë adoleshencës dhe moshës së re, hendeku zgjerohet për shkak të aksidenteve, dhunës dhe sjelljeve të rrezikshme, të cilat prekin më shpesh meshkujt.
Mënyra e jetesës ndikon po aq sa biologjia
Burrat kanë pasur historikisht norma më të larta të pirjes së duhanit dhe konsumit të tepërt të alkoolit. Ata janë gjithashtu më të ekspozuar ndaj disa profesioneve me rrezik, aksidenteve në punë dhe dëmtimeve në trafik.
Në shumë vende, meshkujt kërkojnë më rrallë ndihmë mjekësore dhe mund t’i shtyjnë kontrollet edhe kur kanë simptoma. Kjo vonon diagnostikimin e tensionit të lartë, diabetit, sëmundjeve të zemrës dhe disa llojeve të kancerit.
Gratë, në përgjithësi, përdorin më shpesh shërbimet parandaluese dhe kanë kontakte më të rregullta me sistemin shëndetësor. Kjo nuk do të thotë se kanë gjithmonë shëndet më të mirë. Në fakt, ato mund të kalojnë më shumë vite duke jetuar me sëmundje kronike, paaftësi ose dhimbje, edhe pse vdesin mesatarisht në moshë më të madhe.
Pse diferenca ndryshon mes vendeve?
Hendeku në jetëgjatësi nuk është i pandryshueshëm. Në vende ku pirja e duhanit mes burrave është ulur dhe kujdesi për sëmundjet kardiovaskulare është përmirësuar, diferenca mund të ngushtohet. Ajo mund të zgjerohet përsëri kur shtohen vdekjet nga mbidozat, vetëvrasjet, aksidentet ose sëmundjet infektive.
Edhe pabarazitë ekonomike luajnë rol. Arsimi, të ardhurat dhe mundësia për të marrë trajtim në kohë mund të ndikojnë më shumë sesa vetë gjinia. Një burrë me stil jetese të shëndetshëm dhe kujdes të mirë mjekësor mund të jetojë më gjatë se shumë gra, pavarësisht mesatareve statistikore.
A mund ta ngushtojnë meshkujt hendekun?
Avantazhi biologjik i femrave nuk mund të ndryshohet lehtë, por një pjesë e diferencës lidhet me faktorë të parandalueshëm. Mos pirja e duhanit, kufizimi i alkoolit, aktiviteti fizik, pesha e shëndetshme dhe kontrollet periodike mund të shtojnë vite jetë.
Veçanërisht të rëndësishme janë matja e tensionit, analizat e yndyrave dhe sheqerit në gjak, kujdesi për shëndetin mendor dhe reagimi i hershëm ndaj simptomave. Në fund, statistikat tregojnë se femrat jetojnë më gjatë, por zgjedhjet e përditshme dhe kushtet e jetesës mbeten vendimtare për secilin individ.