Fatos Nano ishte një nga figurat më të rëndësishme dhe më jetëgjata të politikës shqiptare pas rënies së komunizmit, i lindur më 16 shtator 1952 në Tiranë. Ekonomist në formim, kryeministër në tri periudha dhe drejtues për shumë vite i Partisë Socialiste, ai u lidh ngushtë me tranzicionin politik të Shqipërisë, nga shpërbërja e sistemit njëpartiak deri te konsolidimi i pluralizmit. U nda nga jeta më 31 tetor 2025 në Tiranë, në moshën 73-vjeçare.
Formimi dhe puna si ekonomist
Shkollimin e mesëm e përfundoi në Tiranë, ndërsa më pas studioi ekonomi në Universitetin e Tiranës. Formimi i tij u përqendrua në ekonominë politike dhe më vonë vijoi me specializime të mëtejshme në këtë fushë. Përpara hyrjes në politikën e nivelit të lartë, punoi për disa vite në sektorë të ndryshëm të ekonomisë dhe kërkimit shkencor.
Pas diplomimit, në fund të viteve 1970 u angazhua në kompleksin metalurgjik të Elbasanit. Më pas punoi si ekonomist në një ndërmarrje bujqësore në Tiranë, ndërsa nga mesi i viteve 1980 u përfshi në punë studimore mbi problemet ekonomike dhe reformat që po zhvilloheshin në vendet e Evropës Lindore.
Kjo periudhë përkoi me vitet e fundit të regjimit komunist. Ndryshimet që nisën në Evropën Lindore dhe më pas në Shqipëri e gjetën atë brenda strukturave ekonomike dhe administrative të shtetit, përpara se zhvillimet politike ta çonin drejt posteve qeveritare.
Hyrja në politikë dhe qeveria e vitit 1991
Në fund të vitit 1990, ndërsa protestat dhe kërkesat për pluralizëm po ndryshonin sistemin politik shqiptar, ai u emërua sekretar i përgjithshëm i Këshillit të Ministrave. Pak më vonë mori detyrën e zëvendëskryeministrit dhe më 22 shkurt 1991 u vendos në krye të qeverisë.
Mandati i parë si kryeministër erdhi në një moment të jashtëzakonshëm. Shqipëria po kalonte nga ekonomia e centralizuar drejt një sistemi të ri politik dhe ekonomik, ndërsa vendi përballej me protesta, mungesa të mëdha dhe tension social. Pas zgjedhjeve të para pluraliste të marsit 1991 ai vazhdoi të drejtonte qeverinë, por presioni i grevave dhe protestave e çoi në dorëheqje në qershor.
Po atë muaj Partia e Punës u transformua në Partinë Socialiste. Fatos Nano u zgjodh drejtues i forcës së re politike dhe mori përsipër procesin e reformimit të saj, duke u përpjekur ta largonte nga modeli ideologjik i partisë së vjetër komuniste dhe ta orientonte drejt socialdemokracisë evropiane.
Arrestimi dhe vitet në burg
Pas humbjes së zgjedhjeve të vitit 1992, socialistët kaluan në opozitë. Në korrik 1993, kreut të tyre iu hoq imuniteti parlamentar dhe ai u arrestua. Një vit më vonë u dënua me 12 vjet burg nën akuzat për përvetësim të pasurisë shtetërore dhe falsifikim dokumentesh, të lidhura me një çështje të ndihmave të huaja.
Procesi krijoi polemika të forta politike. Organizata ndërkombëtare të të drejtave të njeriut ngritën pikëpyetje për standardet e gjykimit dhe e konsideruan atë të burgosur për arsye politike. Dënimi iu reduktua disa herë përmes amnistive dhe faljeve.
Në mars 1997, gjatë krizës së rëndë që pasoi rënien e skemave piramidale, ai doli nga burgu si pjesë e një amnistie të përgjithshme. Më vonë çështja penale kundër tij u rrëzua dhe u shpall i pafajshëm nga drejtësia shqiptare.
Rikthimi si kryeministër
Zgjedhjet parlamentare të qershorit 1997 u fituan nga Partia Socialiste dhe drejtuesi i saj u rikthye në krye të qeverisë më 25 korrik. Shqipëria sapo kishte kaluar muaj të tërë trazirash, me institucione të dobësuara dhe rend publik të dëmtuar rëndë.
Mandati i dytë zgjati deri në shtator 1998. Pas vrasjes së deputetit demokrat Azem Hajdari dhe tensioneve të forta që pasuan në Tiranë, kryeministri dha dorëheqjen. Megjithatë, vazhdoi të ruante kontroll të rëndësishëm brenda Partisë Socialiste dhe mbeti një nga protagonistët e politikës shqiptare.
Pas disa viteve debatesh dhe rivalitetesh brenda së majtës, ai u rikthye për herë të tretë në postin e kryeministrit më 31 korrik 2002. Qeverisja e kësaj periudhe u përqendrua te reformat institucionale, integrimi euroatlantik, marrëdhëniet me Bashkimin Evropian dhe forcimi i bashkëpunimit ndërkombëtar.
Humbja e zgjedhjeve dhe largimi nga drejtimi i PS-së
Zgjedhjet parlamentare të vitit 2005 sollën fitoren e Partisë Demokratike dhe rikthimin e Sali Berishës në pushtet. Pas rezultatit, Fatos Nano mori përgjegjësinë politike dhe u largua nga drejtimi i Partisë Socialiste, të cilën e kishte udhëhequr për rreth 14 vjet. Në krye të saj erdhi Edi Rama.
Largimi nga drejtimi i partisë nuk shënoi menjëherë shkëputjen e plotë nga ambiciet politike. Në vitin 2007 ai kandidoi për postin e Presidentit të Republikës, por nuk arriti të siguronte votat e nevojshme në Parlament. Edhe në vitin 2012 shfaqi interes për presidencën, pa arritur të bëhej kandidat me mbështetje të mjaftueshme parlamentare.
Me kalimin e viteve u tërhoq gjithnjë e më shumë nga politika aktive. Daljet publike u bënë më të rralla, megjithëse emri i tij vazhdoi të përmendej në debatet mbi historinë e Partisë Socialiste dhe zhvillimet e tranzicionit shqiptar.
Vitet e fundit dhe ndarja nga jeta
Në vitet e fundit ish-kryeministri mbajti një profil kryesisht të tërhequr. Gjendja e tij shëndetësore u rëndua gjatë vitit 2025 dhe në tetor u shtrua në spital në Tiranë për probleme serioze shëndetësore. Ai ndërroi jetë më 31 tetor 2025.
Qeveria shqiptare shpalli 2 nëntorin ditë zie kombëtare. Flamujt në institucionet shtetërore u ulën në gjysmështizë dhe në Tiranë u zhvilluan homazhe e ceremoni shtetërore në nderim të ish-kryeministrit. Me vdekjen e tij u mbyll rrugëtimi i një politikani që kishte qenë protagonist në disa prej momenteve më të trazuara të Shqipërisë pas vitit 1990: ndryshimin e sistemit, përplasjet e fillimit të pluralizmit, krizën e vitit 1997 dhe periudhën e rindërtimit institucional që pasoi.