Fan Noli ishte një nga personalitetet më shumëdimensionale të historisë shqiptare, një figurë që bashkoi politikën, fenë, diplomacinë, letërsinë, përkthimin, historinë dhe muzikën. Ai lindi më 6 janar 1882 në Ibrik Tepe, pranë Edrenesë, në territorin e Perandorisë Osmane, sot pjesë e Turqisë. Emri i tij i plotë ishte Theofan Stilian Noli. Që në rini u dallua për interesin ndaj gjuhëve, kulturës dhe muzikës kishtare, fusha që më vonë do të bëheshin pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij.
Nga mësuesia te komuniteti shqiptar në Amerikë
Pas shkollimit në Edrene, ai kaloi një periudhë në Greqi dhe më pas në Egjipt. Në fillim të viteve 1900 punoi si mësues dhe u lidh me përfaqësues të kolonisë shqiptare atje. Gjatë kësaj kohe u angazhua në publicistikë dhe përkthime, duke sjellë në greqisht edhe veprën programatike të Sami Frashërit “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”.
Në Shtetet e Bashkuara mbërriti në vitin 1906. Bostoni po kthehej në një nga qendrat më aktive të emigracionit shqiptar dhe ai shumë shpejt u përfshi në organizimin e komunitetit. Në vitin 1907 ishte ndër themeluesit e shoqërisë “Besa-Besë”, ndërsa më vonë u angazhua në gazetën “Dielli”. Në vitin 1912 ishte pjesë e krijimit të Federatës Panshqiptare “Vatra”, e cila luajti një rol të rëndësishëm në përfaqësimin e interesave shqiptare në SHBA.
Kisha shqiptare dhe përdorimi i gjuhës shqipe
Një nga kapitujt më të rëndësishëm të jetës së tij lidhet me Kishën Ortodokse. Në shkurt 1908 u dorëzua dhjak, ndërsa pak më vonë u shugurua prift. Po atë vit kremtoi në Boston një nga shërbesat e para ortodokse në gjuhën shqipe, duke i dhënë një dimension të ri përpjekjeve për përdorimin e shqipes në jetën fetare të emigrantëve.
Fan Noli përktheu tekste të shumta liturgjike dhe punoi për krijimin e një strukture kishtare shqiptare të pavarur nga ndikimet e huaja. Përpjekjet për një kishë kombëtare vazhduan për dekada. Autoqefalia e Kishës Ortodokse të Shqipërisë u njoh përfundimisht nga Patriarkana Ekumenike në vitin 1937, duke përmbushur një nga synimet për të cilat ai kishte punuar që në fillim të shekullit.
Paralelisht me aktivitetin fetar, ai vazhdoi arsimimin. Në vitin 1912 përfundoi studimet në Harvard, ku u diplomua në një periudhë kur ishte njëkohësisht i angazhuar intensivisht me çështjen kombëtare shqiptare.
Diplomacia dhe qeveria e vitit 1924
Pas shpalljes së pavarësisë, aktiviteti i tij mori një dimension të fortë politik dhe diplomatik. Në vitin 1920 ai përfaqësoi Shqipërinë në përpjekjet për pranimin e vendit në Lidhjen e Kombeve. Anëtarësimi në këtë organizatë ishte një moment i rëndësishëm për pozitën ndërkombëtare të shtetit të ri shqiptar.
Në vitet që pasuan u përfshi drejtpërdrejt në politikën shqiptare. Pas krizës së thellë politike të vitit 1924 dhe Lëvizjes së Qershorit, ai mori drejtimin e qeverisë më 16 qershor. Programi qeverisës parashikonte reforma në administratë, ekonomi, sistemin gjyqësor dhe pronësinë mbi tokën, por koha në dispozicion ishte e shkurtër dhe mbështetja politike e kufizuar.
Qeveria e tij zgjati vetëm rreth gjashtë muaj. Në dhjetor 1924, rikthimi i Ahmet Zogut në pushtet i dha fund kësaj periudhe dhe e detyroi udhëheqësin e qeverisë të largohej nga Shqipëria. Më pas ai jetoi për disa vite në Evropë, përpara se të vendosej përsëri në Shtetet e Bashkuara.
Përkthyes, historian dhe muzikolog
Pas largimit nga politika aktive, puna kulturore dhe studimore fitoi një vend gjithnjë më të madh. Përkthimet e tij sollën në shqip autorë si William Shakespeare, Miguel de Cervantes, Henrik Ibsen dhe Omar Khayyam. “Hamleti”, “Makbethi”, “Jul Cezari” dhe “Don Kishoti” janë ndër veprat që u bënë pjesë e kulturës letrare shqiptare përmes përkthimeve të tij.
Ai shkroi gjithashtu poezi, studime historike dhe vepra me tematikë kombëtare. “Historia e Skënderbeut”, botuar fillimisht në shqip më 1921, mbeti një nga punimet e tij më të njohura. Interesi për heroin kombëtar vazhdoi edhe në studimet akademike të mëvonshme.
Në vitin 1938 përfundoi studimet në New England Conservatory of Music, ndërsa në vitin 1945 mori doktoraturën në histori në Boston University me një punim mbi Skënderbeun. Interesi për muzikën e çoi edhe drejt studimit të Beethovenit dhe kompozimit të veprës simfonike “Scanderbeg”.
Fan Noli i kaloi vitet e fundit kryesisht në Shtetet e Bashkuara, duke vazhduar aktivitetin fetar, kulturor dhe studimor. Ai u nda nga jeta më 13 mars 1965 në Fort Lauderdale të Floridës, në moshën 83-vjeçare. Veprat, përkthimet, shkrimet politike dhe kontributi kishtar vazhdojnë të përbëjnë një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë kulturore dhe historike shqiptare.